صورتى درست است كه خطاب در آيه متوجه خصوص متهمين باشد ، و خواننده محترم در نظر دارد كه گفتيم چنين نيست . * ( « وَالَّذِي تَوَلَّى كِبْرَه مِنْهُمْ لَه عَذابٌ عَظِيمٌ » ) * مفسرين « 1 » كلمه « كبره » را به معناى معظم تهمت معنا كرده‌اند ، و ضمير آن را به تهمت بر گردانده و گفته‌اند : معنايش اين است : كسى كه معظم اين افك و مسئوليت بيشتر آن را گردن گرفته باشد و از ميان تهمت زنندگان از همه بيشتر آن را در ميان مردم اشاعه داده باشد عذابى عظيم خواهد داشت . * ( « لَوْ لا إِذْ سَمِعْتُمُوه ظَنَّ الْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِناتُ بِأَنْفُسِهِمْ خَيْراً وَقالُوا هذا إِفْكٌ مُبِينٌ » ) * اين آيه توبيخ كسانى است كه وقتى داستان افك را شنيدند آن را رد ننمودند ، و متهمين را اجل از چنين اتهامى ندانسته و نگفتند كه اين صرفا افترايى است آشكار . جمله * ( « ظَنَّ الْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِناتُ بِأَنْفُسِهِمْ » ) * از باب به كار بردن اسم ظاهر در جاى ضمير است ، و اصل آن « و لو لا ظننتم بانفسكم » بوده و اگر اينطور نفرمود و آن طور فرمود براى اين بود كه بر علت حكم دلالت كند و بفهماند كه صفت ايمان طبعا مؤمن را از فحشاء و منكرات عملى و زبانى رادع و مانع است پس كسى كه متصف به ايمان است بايد به افراد ديگرى كه چون او متصف به ايمان هستند ظن خير داشته باشد ، و درباره آنان بدون علم سخنى نگويد ، زيرا همه اهل ايمان همچون شخص واحدى هستند كه متصف به ايمان و لوازم و آثار آن است . بنا بر اين ، معناى آيه چنين مىشود كه چرا وقتى افك را شنيديد به جاى اينكه نسبت به مؤمنين متهم ، حسن ظن داشته باشيد ، به تراشنده افك ، حسن ظن پيدا كرديد و بدون علم در باره اهل ايمان سخنى گفتيد ؟ . و اينكه فرمود : * ( « قالُوا هذا إِفْكٌ مُبِينٌ » ) * معنايش اين است كه شما مؤمنين و مؤمنات كه شنونده افك بوديد نگفتيد كه اين مطلب افك و دروغى است آشكار ، با اينكه بر حسب قاعده دينى خبرى كه مخبر آن علمى بدان ندارد ، و ادعايى كه مدعى آن شاهدى بر آن ندارد ، محكوم به كذب است ، چه اينكه در واقع هم دروغ باشد ، يا آنكه در واقع راست باشد ، دليل بر اين معنايى كه ما كرديم جمله * ( « فَإِذْ لَمْ يَأْتُوا بِالشُّهَداءِ فَأُولئِكَ عِنْدَ اللَّه هُمُ الْكاذِبُونَ » ) * است ، كه

--> ( 1 ) مجمع البيان ، ج 7 ، ص 131 .